The Sad Truth of Pampanga: A Christmas Experience

My siblings and I were planning to spend Christmas in Pampanga (Clark). My older sister booked a condo via Airbnb. It was called the D'Heights. 

The D'Heights condominium was freshly built. The condominiums were constructed at the top of the hill. Apart from the fact it's a cold season in the Philippines, I never thought of wearing pants since I misjudge the location--it was fucking cold. I was wearing shorts and I'm freezing to death. Some places were still unavailable to enter due to being under construction, there are only a few tenants that can be seen. It felt like it was a ghost town. But there are also security guards roaming around. By this, I can convince myself there are still people around me. They ride their motorcycles in order to transfer from one place to another. Again, it would take a long walk to go up and down.

Seemingly, the view at the top was beautiful from morning and night. I could see other condominiums (built and under construction) from other hills as well. On the 25th, I decided to go out for a walk and see other places nearby. The boundary of Clark is where I proceeded with my journey. 

My feet took me to Clark Picnic Grounds. There were many things going on. In the middle of the field, families are having a pleasant picnic. Others are teaching their kids to fly their kites and others are playing mataya-taya. On the footpath of the park are lovers chitchatting and a group of friends sharing a laugh with one another. The weather was still chilly, which is why many elderlies were holding onto their cup of coffee bought at the near convenience store. 

Outside of the park, near the sidewalk, are a family of beggars sitting near the trees. Many foreigners and tourists were ignoring them. What was appealing to them was their features. Their hair is curly, lips are thick, their skin is dark brown, and their teeth are clean white. They were wearing ragged t-shirts and shorts. The cleaning staff of the park was brushing them off near the people. Avoiding, as if they were filth of the land.

I got back from the condominium at midnight. The security guard in or building greeted me. I asked him if I could take a seat beside his table. His name was Rollie Lumaowang. Rollie was 23 years old. At that point, it was easy talking to him since we have a 5-year gap. He's like my older brother. We were talking about his experience being a night guard at the D'Heights. We talked about his funny and horror memories. But he also shared some dark secrets about the company he's serving.

Before all the buildings were built, the hills were the land of the indigenous. It was their home. He recalls that during the scouting, foreigners held a piece of paper (title) showing that they are the owners of the land. But since most Aetas are unable to read, specifically in English, land-grabbers had to do it the hard way. They were forced to leave their land. 

According to Rollie, some had to transfer from the metropolis and others remained in Pampanga. The saddest part of the story is that the indigenous only remained in the streets. Like the family of Aeta earlier in the picnic ground, they were roaming and asking for alms. It's an immoral act, I say, that the land-grabbers will find a way to deceit and distort the truth only for commercial gains. Hundreds of families living peacefully are being disturbed by these wicked colonizers. 

Rollie's keen observation of the unlawful act of the company made him sickened. He told me by August next year, he will resign. Rollie is also an emigrant, he came from Tacloban. He became a volunteer in helping other families after the great storm. The horrible experience that they encountered with his family during the Yolanda period made their sojourn to Pampanga. 

I asked him if this was the first Christmas away from his family? He smiled and said "Maraming beses na po." Rollie was the third among the fifth siblings. He stopped studying in order to pursue jobs. His dad left them and their mom is the only parent they can hold on to. While trying to crack his knuckles, he told me that he was paying the tuition of his younger siblings. And yes, using from his paycheck. With optimism, he added that he is trying to save money to go back to studying. Learning I.T. (Information Technology) was his goal before becoming a security guard.

Despite getting to work on the holiday, Rollie gets his inspiration from his family and God. My presence made him comfortable talking about himself. "Regalo mo ako ngayong pasko." I kid. He laughed.

I'm writing this after I got home from Angeles, Pampanga on the 27th of December, two days after Christmas. Personally, this Pampanga experience was a lesson for me. That life is unfair. Others are not fortunate to obtain a warm home and have decent noche buena. Others are striving in order to make end meets.

Like the Aetas. Like Rollie. The only Christmas wish that I have for them is that someday, somewhere, they will obtain a merry and joyful moment, unlike today.

Finding Tahanan: Isang paggalugad at pagtuklas ng mga kabahayan sa lungsod

 SA MURANG EDAD, naranasan ko nang magpalipat-lipat ng mga tahanan.

    Iba-iba ang katwiran ng mga eksodo. Mahuhulog ang mga dahilan katulad ng paghahanap ng kompatibilidad, makalapit sa reproduksyon, o marahil, mapalayo sa panganib. Subalit ang mga panganib na ito ay mahahanap sa iba’t ibang hugis at pinagmulan. Simbolo ng isang tahanan ang magkaroon ng matibay at mapayapang pundasyon para sa pamilya. Gayunpaman, maaaring paniwalaan natin na ang tahanan ang tatayông pisikal na kanlungan at maglalapit sa ating kaalwanan.

    Sa sanaysay na ito, susubukan kong halungkatin ang aking karanasan sa paghahanap ng mga espasyong magsusuklob ng aming mga ulo at mga kahirapan sa pagtutuklas ng komportableng tahanan sa lungsod, partikular sa Kamaynilaan. Dagdag pa, pag-uugnayin ito sa mga pangunahin at nasabing teksto.

‘Sa mga labirinto mo nabuhay’:  Ang pagdilat sa hirarkiya ng mga kabahayan sa Caloocan

Ginugol ko ang kalahati ng aking kamusmusan mula sa mga masisikip at malilikot na labirintong eskinita ng Libis Kabulusan. Sa sampung taon kong pagtira, napansin kong nagiiba-iba ang mukha ng mga bahay. Kapag sinabing “iba-iba”, pagdidiin nito ang iba-ibang estado ng mga taong nakatira. Hahatiin ko sa tatlong balangkas ang mga iba’t ibang bahay na ito: una, ang mga naaalala; ikalawa., ang mga kinakalimutan, at; huli, ang mga sapat para maalala at makalimutan.

1.       Ang mga naaalala

Upang mapuntahan ang aming bahay, kinakailangang bumaba padalisdis sa mahabang hagdan upang matumpok ang mga kabahayan sa ibaba. Sa paglalakbay pailalim, karamihan ng mga bahay na magaganda ay nakikita tuwing papanhik. Kalakhan ng disenyo ng mga bahay na ito ay mayroong taglay ng pagiging Americanize. Tuwing mapapadaan ang mga tao, tiyak na maantig sila sa ganda ng edipisyo, mababanaag na ilaw tuwing gabi, at sa mala-mansyong hitsura ng mga ito. Malalaki ang bintana, may balkonahe, mala-garden of Eden ang foreground, at matataas ang pader na nilalagyan ng barbwires sa ibabaw. Ayon sa kuwento-kuwento ng mga kapitbahay, mga abogado, negosyante, at pulitiko (mga barangay chairman at kagawad namin) ang mga nakatira. Nakatalaga ang mga bahay na ito upang pukawin ang atensyon ng mga tao. Simbolo ng social mobility, na nakaalpas sila mula sa hukay ng kahirapan, kung kaya, ang pagtatayo ng mga maraming palapag ay indikasyon ng kanilang pag-angat sa buhay.

Malapit ang mga kabahayan na ito sa reproduksyon. Karamihan sa kanila ay naaabot ang kalsada, paaralan, restaurants, outdoor establishments (playground, basketball court, parke) simbahan, supermarkets, at iba pa. Sa paraang ito, nagiging accessible para sa kanila na makamit ang mga resources.

2.       Ang mga kinakalimutan

      Kakatapos ko lang basahin ang maikling kuwento ni Derain na “Paputian ng Laba”, at ganitong-ganito ang hitsura ng mga kabahayan pababa ng Libis Kabulusan.

Kabaliktaran naman ang edipisyo ng mga bahay sa baba; magkakasama ang iba’t ibang klasing hitsura, tangkad, at hugis. Kung papasukin ang mga eskinita ng libis, kalakhan ng mga bahay dito ay malapit sa konteksto ng squatter shanties. Ang mga residente sa mga kabahayan na ito ay pinag-iwanan, binalewala, at kinalimutan ng gobyernong dapat magsilbi para sa kanila (Perez, 1992). Karamihan ng mga kabahayan ay yari sa mga pinagtagpi-tagping materyales mula sa kahoy, yero, at tarpaulin. Mula sa ganitong lente, naipapamalas ng mga residente ang pagiging malikhain, maparaan, at matalas mula sa ating ninuno sa paglikha ng kanilang tahanan. Subalit, ang pagroromantisa ng kahirapan o poverty porn ay mahalagang kondenahin at ang mga taong naghihirap ay hindi basta bagay na dapat pagsamantalahan.

Salat sa kabuhayan, karamihan sa kanila ay nagtatayo ng mga sari-sari store upang magtinda ng mga sari-saring pagkain at esensyals na tingi-tingi mula sa presyong mababa. Dahil hirap sa paghahanap ng espasyo, ang mga tindahang ito ay nakakabit sa kanilang tahanan. Kung minsan, umookupa ang espasyo ng tindahan sa lugar ng bahay na mahalaga tulad ng silid-higaan, sála, mesa, at silid-paliguan. Kesehodang mawala ang mga ito, ang mahalaga para sa mga residente ang kumita at magkaroon ng pagkain sa mesa. Aanhin pa nga ang hapag-kainan kung wala namang ihahandog na pagkain? Kung kaya, karamihan sa mga residente na ito ay namamasukan bilang factory worker, market vendor, katulong o kasambahay (batay sa aming mga karanasan), at iba pa.

Ang kanilang lokasyon, hindi katulad sa mga ‘naaalala’, ay malayo sa reproduksyon. Sa aking pag-alala, mga bilyaran, piso-net, kanal, at mga tindahang nagbebenta ng mga meryenda sa bangketa ang primaryang mahahanap sa kanilang lugar. Sa kasamaang palad, ang mga lugar na ito ay pilit nang binubura sa mapa. Noong 2009 ay mahigit 2,400 na informal settlers ang apektado sa proyekto North-South Rail Linkages ng dating alkalde na si Recom Echiverri (Botial, 2009). Kamakailan lamang ay pinagtayuan ng isang kilalang mall ang dating espasyo ng Sangandaan palengke. Lunduyan ang palengke para sa mga abot-kamay na bilihin tulad ng gulay, karne, isda, at bigas. Nabanggit ito sapagkat mga manggagawa ang nakikinabang sa nasabing espasyo; ang kanilang hanap-buhay ang nakataya at binalewala ito ng mga kapitalista sapagkat ang sariling interes ang pangunahing nilang tutugunan.

3.       Ang mga sapat para maalala at makalimutan

Kabilang kami rito. Magkakasama ang mga sari-saring bahay sa kabila ng pagkakaiba ng kinatatayuan ng lahat. Kagaya namin, nakakatikim kami ng parehong ginhawa at paghihirap. Nasa gitna, kumbaga.

Habang ang bahay ng mga kapitbahay ay nakatanim sa mababang patag ng lupa, ang amin naman ay mataas. Ayon sa aking mga magulang, binalak nilang pataasin ang lupang kinatitirikan ng bahay, upang maiwasan ang mga abirya lalo na at malay silang bahain ang lokasyon. Mala-eskinita ang porma ng bawat daan ng lugar dahil sa naglalakihang sementadong bahay (renovate kada buwan) at makitid at pasikot-sikot na daan (dahil sa mga halamang pasong nakaharang). Pagtingin ito ng pagsunod sa úso, ang paglagay ng anumang palamuti sa foreground at pagtataas o pagpapalaki ng bahay ay isang paraan upang kumintal sa sentido ng mga dumadaan ang ‘kariktan’ ng tahanan sa kabila ng salungat sa kapaligiran na sumasandal dito.

Karamihan sa erya ay mayroong kakayahang bumuhay, kahit papaano, ng isang pamilya. Pinilit nila na maging katulad ng mga ‘naaalala’, kaya nagtayo sila ng matataas ng pader sa bakuran at matibay na gate.  Sa kasamaang palad, taong 2014 ay nilooban kami; sa kabila ng mga seguridad na binuo upang maging ligtas ay hindi ito nangyari. Natakot ang lahat ng miyembro lalo na ang aking ama na binantaan ang buhay kapag ito daw ay magsusumbong sa kinauukulan. Sa kahuli-hulihan, pinapagsyahan ng aming pamilya na lisanin ang Caloocan.

 

Tondo: Salaysay ng mga balakid sa kalye at perwisyo sa apartment

Isang miskonsepsyon na pinamukha marahil ng pop culture (maaaring kasaysayan din) na ang mga residente ng Tondo ay mayroong dalang balisong sa kanilang mga bulsa. Ang aking Tondo, kung saan pinagpatuloy ang aking naudlot na kabataan sa bayan ng Caloocan, ay malayo sa naratibo ng nobela ni Andres Cristobal Cruz.

    Ang paghahanap ng pagtitirhan sa Tondo ay naging madali para sa aming pamilya. Sa boundary ng Caloocan at Maynila, makikita na agad ang mga nagsusulputang posters at flyers para sa mga apartment-for-rent. Wala kaming kadugo sa lugar ng Tondo kung kaya napagpasyahan naming mangupa ng apartment. Ang apartment na aming pinagtirhan ay sapat para lamang sa mga maliliit na pamilya. Dalawang kwarto (isang malaki = 3 tao; isang maliit = 1-2 tao), dalawang banyo (isang panligo at isang panglabahan), dalawang kusina (dirty kitchen & dishwashing station), at sála na isa’t kalahating dipa ang layo mula sa hapag. Dahil studio-apartment ang istilo, ganito rin ang arkitektura ng loob ng mga katabing-bahay. Magkakadikit ang lahat ng bahay kaya naman madaling marinig ang konbersasyon ng mga tao sa kabila na yari ang mga pader sa bato.

    Taong 2014 nang lumipat kami sa Tondo at apartment ang naging pangalawang kanlungan. Unang impresyon, magkaiba ang kasiglahang binibigay ng Tondo sa aming pagdating: malapit na kami sa kalsada (sakayan ng dyip at traysikel), outdoor establishments (children’s park na tinawag ay Patricia complex o ‘Paraiso’), groceries, paaralan, at marami pang iba. Bagaman sa isang simple at maliit na studio-apartment kami nakatira, sa isang punto, nakaramdam kami ng kaginhawaan.

    Ngunit matapos ang unang taon, tila parang bumagsak ako mula sa langit. Nang magsidatingan ang mga bagyo sa Pilipinas at mga buwan-buwang patay-sindi ng kuryente sa buong Tondo—nagising ako at nangangarap makabalik sa himpapawid.

    Katulad sa Caloocan, malayo ang mga bahay at apartment sa konsepto ng balai ni Hila, kung saan ang mga kubo ay mayroong girder sa wood post at hagdan para makapanhik. Sa tuwing nagkakaroon ng malubhang klima, hindi naiiwasang makita ang mga salik na ito:

1.       Tag-ulan

a.       Dahil magkakadikit ang mga bahay, bahagyang ulan pa lang ay bumabaha na.

b.      Dahil mababa ang lupain, mabilis tumaas ang baha sa buong barangay at madaling nakakapasok ang tubig sa tahanan.

                                                                           i.      Hindi nililinas ang mga kanal at drainage.

                                                                         ii.      Hindi pinapataas ang inprastraktura lalo na sa mga kalsada           

                                                                       iii.      Hindi pinagtutuunan ang problema hinggil sa urban planning

c.       Dahil lumulubog na daw ang Kamaynilaan

                                                                           i.      Sobrang populated ang metropolis

2.       Tag-araw

a.       Dahil tago ang inuupang bahay, hindi namin nababanaag ang sikat ng araw.

                                                                           i.      nasa likod at hinaharangan ito ng bahay ng aming landlord

1.       Kahit sa likod. May siwang noon sa labahan subalit tinakpan ito ng isa bagong apartment.

2.       Wala nakikitang liwanag bukod sa butas na sumisilip mula sa labas ng gate.

Sa Tondo ko lang din naranasan ang malalang power interruptions ng MERALCO. Dumating sa punto na tumagal nang mahigit labindalawang oras ang pagkawala ng kuryente sa kalahating bahagi ng Gagalangin. Maraming residente ng Tondo ang uminit ang ulo. Mayroong pagkakataon na nagtitiis kami sa init, dilim, at kagat ng lamok sa paghihintay na makabalik ang kuryente, at mayroong din instansiya na kinailangan naming mag-check-in sa isang hotel chain sa Monumento (Caloocan) upang magpalipas ng gabi. Ayon sa kanila, normal na mangyari ang mga abirya at dapat lang tingnan bilang maliit na bagay. Kung hindi man madaling bahain ang Tondo, asahan ang anumang power interruptions na nag-aabang sa gilid.

Katulad ng mga interruptions sa kalye ang mga perwisyong bumabagabag sa apartment. Pangunahing problema sa apartment ay ang mga túbo. Magkakakonekta ang mga túbo mula sa mga tenant ng pangalawang palapag, na siyang babagsak pababa. Ang mga túbo na ito ang nagsisilbing perwisyo sapagkat tuwing nagkakaroon ng barado at butas, kaming mga ground floor tenants ang nagagambala at sumasalo ng kanilang dumi (literal). Kahit ang mga túbo sa mga lababo ay palaging may ubo.  

Sa ganitong pagkakataon, madalas naming nakakausap ang mga landlord upang ilapit ang sitwasyon. Subalit, kagaya ng mga perwisyo sa loob at labas ng apartment, sila rin ay dumadagdag din. Sa halip na tulungan, ipinapasan nila sa mga tenants ang problema. Pinaghahanap nila ng mga tubero na maaaring magresolba ng problema ng kanilang bahay. Sa kahuli-hulian, walang anumang pagbabawas sa renta.

Sampaloc: Ang kasalukuyang pahingahan

Ang pinag-iba ng Tondo sa Sampaloc ay ang atmospera. Bukod sa bagong lipat ulit at wala pang nagaganap na pagpapalitan ng mga salita sa mga kapitbahay, naging kaluwagan ito sa aming parte.

    Sa kasalukuyan, apartment pa rin ang aming tinitirhan subalit kwadruple naman ang laki at sukat nito kumpara sa mga dating tinutuluyan. Ang Sampaloc ay sentro rin ng mga paupahan. Nakatutulong ang nasabing lokasyon (lalo na sa mga estudyante) sapagkat malapit ito sa mga unibersidad at kolehiyo (university belt) at sentro ng trabaho. Isa at kalahating taon na kaming nakatira sa Sampaloc—at nagugustuhan ko siya.

    Lumipat kami ng bahay sa Sampaloc upang iwan ang mga isyung nagdadagdag ng puting buhok. Sa ngayon, wala pa kaming nakikitang problema hinggil sa túbo, baha, kuryente at iba pa. Subalit katulad ng Caloocan at Tondo, namamayani pa rin sa Lungsod ang problema hinggil sa kawalan ng bahay, hirap sa paghanap ng tahanan, at pagmamalabis ng mga distribution companies. Naniniwala ako na hindi nagtatapos sa Sampaloc ang paghahanap ng aming pangarap na tahanan, subalit simula ito bilang pagsisiyasat at maging kritikal sa mga espasyong makuha natin. Lungsod man o probinsya.

Talasanggunian

Botial, J. (2009) Caloocan creates body to help displaced railway squatters. Philstar. Nakuha sa https://www.philstar.com/metro/2009/06/21/479242/caloocan-creates-body-help-displaced-railway-squatters

Hila, M C. (1992). The Ethnic Balai: Living in Harmony with Nature. Balai Vernacular: Images of the Filipino’s Private Spaces, 13-91. Cultural Center of the Philippines, Manila

Perez, R. (1992) Squatter Shanties. Balai Vernacular: Images of the Filipino’s Private Spaces, 93-159. Cultural Center of the Philippines, Manila

Kapangyarihan para sa Lahat: Triangle of Sadness (Review)

Unang pelikula na napanood ko kay Ruben Östlund ay ang Triangle of Sadness.  Hindi ko siya kilala, bukod nga sa nanalo siya ng Palme d'Or sa Cannes ngayong 2022. 'Yon lang. Nagkaroon ako ng semi-matinding pagsasaliksik sa kaniyang filmograpiya. Pinanood ko yung trailer ng The Square at okay naman siya. Interesting. Bakit ko ba papaanoorin ito? Sa totoo lang, dahil nanalo siya ng prehistiyosong award para sa pelikula, napagtantuhan ko na tingnan kung deserve niya ba ang gantimpala.

Pinanood ko yung pelikula sa Cinema '76 diyan sa Tomas Morato. Micro cinema siya kaya maganda 'yung ambience kasi bukod sa maliit lang siya ay konti lang nakakaalam ng lugar. Minsan kasi pinipili ng mga Pilipino na manood ng sine sa malls. At dahil nakita ko na P390 na ang tiket sa pelikula sa Trinoma, sinabi ko sa sarili ko na "Tangina. Cinema '76 it is." Binibigyan ko na ang sarili ko ng pabor tutal nasa bucket list ko na rin ang manood dito.

Sa simula ng pelikula, "Act. 1: Carl & Yaya" na-expose ako sa acting ni Harris Dickinson at Charlbi Dean. Uulitin ko, hindi ko sila kilala, ito 'yung unang pelikula na napanood ko sila. Naiintindihan ko 'yung sentimentiento ni Carl dahil bukod sa siya ang hindi kumikita ng malaki sa kanilang dalawa ni Yaya, tama rin ang kaniyang motibo na bumaklas sa steryotipikong pagtingin na binuo ng lipunan para sa lalake at babae. Naging problema sa kanila ang pera. Naging problema kay Yaya ang marahas na pag-akto ni Carl. Naging problema ni Carl ang salik na ito sa punto na parang bumibigay na siya. Pero dahil 'yon lang ang abot ng makakaya nila, pinipilit niyang kumapit. 

Alam ng manonood na hindi sila stable. Hind sila perpekto sa isa't isa, pero dahil kailangan nila ang bawat isa, wala silang choice kundi manatili. Manatili kahit masakit sa bulsa. 

Para sa Act 1, bibigyan ko ito ng 2.5/5 dahil hindi ko alam kung paano sila napunta sa yacht (Act 2.)

Pangalawa, "Act. 2: The Yacht". Allegorical kung tutuusin ang yacht. Sa itaas, nandito ang mga pasahero na pinupunuan ng mga mayayaman at kapitalista. Abot nila ang langit. Nasisinagan sila ng araw. Madali at accessible sa kanila ang bagay dahil sa mga katulong. At nakakatikim sila ng comfort. Samantalang nasa pinakababa ang working class. Kabaliktaran ng mga mayayaman ang mga trabahador na nasa baba.Sila ang nagfu-function ng barko.  Hindi sila nasisinagan ng araw. Masikip at makitid ang espasyong nagagalawan nila. Sila ang naghahanda ng pagkain para sa mga pasahero. Sila ang naglilinis at gumagawa ng comfortability para sa mga mayayaman. Masasabing 'hindi pantay' sa lente ng Marxismo ang arkitektura ng mga tao sa yacht subalit hind ito masisisi dahil sa stability na mayroon silang dalawa. 

 Nagustuhan ko na karamihan sa mga "in-power" sa pelikula ay white, samantalang mga "asian" at "hispanic" ang alipin ng mga may power. Masisingit dito ang 'racial discrimination'.

Sa kabilang banda, tumatak ang eksena sa akin ni Jorma, na ginanap ni Henrik Dorsin, na nag-iisa sa yacht. Isa siyang mayaman, at ayon sa pelikula, binenta niya na ang kaniyang kompanya. Kung tutuusin, kaya niyang bilhin ang buong yacht para sa sarili. Pero kapansin-pansin ang kaniyang 'loneliness' noong gabing umiinom siya at pinagtitripan nina Carl at Dimitry. Pumapasok dito ang katagang "you can't buy happiness".  

Ang pagganap ni Woody Harrelson at Zlatko Burić ay ang nagbukas sa akin ng interes na idagdag ang Marxismo, komunismo, at kapitalismo sa sanaysay. Ironic dahil walang contrast na nagaganap sa kanilang dalawa sa halip naging dynamic pa. Bahagi ito ng nais ipahiwatig ni Östlund. Sa Act.2 naganap ang lahat ng nakakatawang eksena. May sumasabog na tae, sumusuka, sails, at yung mga maliliit na inggitan nina Carl at Yaya. Mga 4/5 ang ibibigay ko dahil sa ganda ng cinematography. Switch at pan. Pati 'yung zoom shots. Okay naman ako sa dayalog pero 'di ko makita rito yung pagiging "katawa-tawa" ng pelikula.  Hindi ko rin nagustuhan yung ending dahil feel ko hindi nabigyan ng pagkakataon ang roles nina Woody Harrelson (Captain), Sunnyi Melles (Vera), at Arvin Kananian (Darius).

Ayon sa isang interbyu ni Östlund, bahagi ng naratibo ng pelikula ang pintasan ang mga naghaharing-uri. Sa huling act na "The Island' ay nagbuo ng malaking impak at twist para kay Dolly de Leon. Siguro ito rin ang nag-udyok sa akin na manood at sa mga ingay sa kaniyang husay na pagganap. Sa totoo lang, hindi ko ine-expect na gano'n ang mangyayari sa role ni de Leon na si Abigail. Isang toilet manager sa yacht na naging "captain" sa island matapos maging "bayani" sa mga na-stranded. Nagugustuhan ko 'yung pagtutubos na naganap sa kaniyang karakter. Muli, allegorical sa hanay ng mga working class ang magkaroon ng malaking kapangyarihan upang supilin ang mga nasa kapangyarihan (mayayaman). 

Ang huling act ang nagbigay sigla sa akin na tapusin ang pelikula. Nagbuo siya ng interes sa tambalani ni Abigail at Carl, kung saan ginagamit niya ang kaniyang kapangyarihan bilang instrumento na makuha ang kaniyang kailangan, sex. Hindi ba ganito rin ang ginagawa ng mga nasa kapangyarihan? Naalala ko ang anak ni DOJ Secretary na si Jesus Remulla na mayroong naganap 'exception to the rule' matapos kilalanin na drug user. Hindi ito pantay para sa mga Pilipino dahil sa natatanging korupsyon na nangyari. Madali para sa mga nasa "taas"ang makamit ang kanilang hustisya samantalang mahirap makamit para sa mga nasa laylayan. Metaporikal ang tambalan ni Abigail at Carl para sa nakapagkamit ng kapangyarihan at ginagamit para sa personal na kapakinabangan.

Dito maitatama sa pelikula na lahat ng karakter ay mayroong 'dire need of power'. Makikita ito sa pagmamanipula ni Yaya kay Carl, ni Vera sa mga trabahador ng yacht, ni Captain kay Paula, ni Paula sa mga nakakababa sa kaniya, at ni Abigail sa mga kapwa niya na-stranded sa island. Lahat ng karakter nagpapatayan para sa 'power'. Lahat sila ay may kaniya-kaniyang labels. At hanggang namamayani ang ganitong kaisipan, mananatiling mayroong naghihirap at nagpapahirap.

Kritisismong Pelikula

Kakatapos ko lang manood ng pelikulang Triangle of Sadness nang mapagtantuhan ko habang nilalakad ang kahabaan ng Tomas Morato na gusto kong magsulat sa pelikula. At hindi lang para sa pagsulat ng iskrip kundi ng kritisismo. Isa sa mga hinahangaan sa larangang ito ay si Bienvenido Lumbera at Richard Bolisay (marami pang iba pero sila ang nangingibabaw habang sinusulat ko ito...)

Nangunguna si Bienvenido Lumbera. Naaalala ko sa Pan Pil 103 na klase na si Bienvenido Lumbera ang nagbukas sa kamalayan ng mga estudyante na mag-aral ng panitikan sa wika nila. Kilala siya bilang kritiko, iskolar, at makata. Bakit nga ba siya ang naging "idol" ko sa kritisismong pelikula? Siguro dahil napag-ugnay ko ang naratibong tinutukoy niya hinggil sa wika. Bihira ako makabasa ng film criticism sa Tagalog. Mahirap maghanap sa online at kung meron man, mga capsule review lang sa Letterboxd, Twitter, o Facebook lang. Rebyu at hindi kritisismo. Mahalaga magsulat ng kritisismong pelikula sa Tagalog, hindi dahil Pilipino ako at kailangan ko maging makabayan, kundi para maging aksesible para sa mga Pilipino. Hindi ako galit sa mga Filipino film critics na nagsusulat sa wikang Ingles, pero ang akin, gusto ko sanang maintindihan ng malawak na madla (hindi lang ng mga petiburges o burges) ang aking mga tinatala. Para rin ito sa mga tao na mahilig magbasa sa anumang wika. Para ito sa mga may tiyagang magbasa ng aking kritisismo hinggil sa mga pelikulang aking napanood, pinapanood, at papanoorin. Para ito sa pagpapalawak ng naratibo. 

Simula ngayon, ang blog na ito ay hindi lamang napupunuan ng mga literary works kundi mga kritisismong pelikula na rin.

Hindi ako certified at professional na film critic pero gusto kong matuto. Kung gayon, sa susunod ng mga taon habang nag-aaral ako ng kolehiyo o kahit hindi, sana makapagsulat ako ng kritisismong pelikula sa Filipino.

Kailangan kong magsulat nang magsulat upang matuto.

Kailangan kong manood nang manood upang magkaroon ng sapat na karanasan sa pagsinsin ng pelikula.

Hindi ko maipapangako na lahat ng review ko ng pelikula ay nakasulat sa wikang Filipino, may iilan din na Ingles dahil mahirap para isalin ang ibang teorya, salita, at ideya sa wikang mayroon ako. Medyo nakakadismaya pero sana pagpasensyahan ninyo.

Ang lahat ng ito ay para sa pelikula. 

Liham para kay Miguel

NAIINIS AKO DAHIL inubusan mo kami ng alcapone at oreology ni Ate at Ditse. Matagal na akong hindi nakakatikim ng donut kaya todo buhos ako agad ng emosyon. Hindi ko alam na pinagalitan ka na pala ni Ate, kaya pasensya na kung pumangalawa pa ako matapos kong hanapin ang mga nawawalang dessert sa ref. Sa totoo lang, hindi talaga ako galit sa ‘yo. Talagang gutom at pagod ako noong oras na ‘yon.

Bilang pangalawang padre de pamilya, nakatatak na sa akin na kailangan ko kayong ipagtanggol. Kaya hangga’t kaya ng iskedyul ko, pilit kong sinisingit ang walang-katapusang pagpasa ng mga dokumento sa bago mong iskul. Ginagawa ko ito hindi lang dahil utos sa akin ni Mommy. Ginagawa ko ito para mapatunayan kung pinapahalagahan mo ba ang aking pagtitiyagang paghihintay, paglakad-lakad sa initan, at pabalik-pabalik sa mahabang rutang papunta at pauwi. Gusto ko sanang marinig sa ’yo ang pasasalamat. Nalulungkot ako dahil bigla kang lumamig. Dati, okay naman tayo. 

Noong umuwi si Mommy mula AU, todo harutan tayong dalawa. Kesehodang magmukha tayong tanga o ewan sa harapan ng iba. Alam ko naman na parte ng developmental phase ‘yung pagiging makulit, kaya hinahayaan lang kita. Wala namang kaso sa ‘kin ito dahil mukha namang nage-enjoy ka. Lalo na’t umuwi ang tagapagtanggol mo noong sinasaktan ka ni Tatay. Speaking of nasasaktan, naalala ko ulit ‘yung binulong mo sa akin nung nasa Pangasinan tayo. Naghahanda ang lahat ng hapunan nang lumapit ka at binulong mo sa akin ‘yung sinabi sa iyo ni Lola Betty kung gaano ka kakiri at kaharot kung magsalita at gumalaw.  Nasaktan ka dahil feel mo dine-degrade ng lola ang pagkatao mo. Ang kung sino ka. Sana isaalang-alang mo na she’s a product of her own time. Hindi na niya maiintindihan ang mga ganitong bagay. Pero nagustuhan ko ‘yung perseverance mo dahil hindi mo hahayaan ang ibang tao na lait-laitin ka. At hindi exempted ang ka-dugo. Kaya sige, pagbibigyan kita kung bakit paliham kang umaalis tuwing malapit na sa ‘yong radar si lola.

Kung tutuusin, simple lang naman ang dapat mong gawin sa loob ng bahay. Linisin ‘yung kwarto mo. Magsaing tuwing kapos na ang kanin. Maghugas ng pinggan. Kaya lang kami naiinis ni ditse ay dahil nakakalimutan mo silang lahat. Wala na kaming oras para tawagin ka at utusang gawin ang responsibilidad mo. Nasa kolehiyo na kami at sana maintindihan mo ‘to. Oo, kailangan ko rin tingnan na iba-iba tayo ng maturing stage. Kung ako mabilis, ikaw mabagal—sabi ni Ate na siyang sabi sa kaniya ni Mommy noong nasa parehong posisyon siya tulad ng akin ngayon. Madalas nagagalit at sumasagot ka pa pabalik. Ayaw namin ng ganon. Para mo kaming binabastos e. Hindi ka naman pinalaki ni Mommy na ganiyan. Pasalamat ka dahil mahaba ang pasensya namin sa ‘yo.

Ang pinakamalalang nagawa ko sa ‘yo ay noong Hulyo. Nagsuntukan tayo. Tinadyakan kita sa tiyan. Gumanti ka at sinabunutan mo ako. Dinuruan kita sa mukha. Tinulak mo ako nang malakas at napaupo sa sahig. Inaawat tayo ni ditse nang tumakbo ka patungo sa kusina. Kinuha mo yung gunting at dinikit mo sa ‘yong pulso. Mapurol ang talim ng gunting, sabi mo, kaya matulin kang pumanhik sa kuwarto para kunin ang nakatagong gunting na mas matulis at masakit. Tumingin kami ni ditse sa isa’t isa at hinabol ka. ‘Yon siguro ang pinakamabilis na paghahabol na ginawa ko. Nakita naming marami na ang laslas sa ‘yong kaliwang kamay. Punung-puno ng dugo. Hinablot ko agad sa ‘yo ang gunting at mabuting pumiglas ka. Inutusan ko si ditse na kuhain ang betadine at gasa. Natagpuan natin ang isa’t isang umiiyak sa sahig na pawis na pawis, hingal nang hingal. Sabi ko sa sarili ko na tutuldukan ko na ang ganitong pisikal na pag-aaway natin. Sa huli, niyakap kita at sumigaw sa tainga mo: “Huwag mo nang uulitin ‘yon! ‘Wag ka nang sumunod kay tatay!”

Noong nakaalis na si Mommy sa Pilipinas, nagbago na ang lahat. Naging matamlay ang ating pag-uusap. Parang nagkaroon ng expiration date ang ating samahan. Matapos ang insidenteng ‘yon, hindi pa rin tayo nakababalik sa dati. Katulad ng kay lola, napapansin kong umaalis ka rin tuwing malapit na ako sa ‘yo. Hindi ka na rin sumasabay sa ‘kin tuwing kumakain ako mag-isa sa hapag. Huwag mo sanang masamain pero gusto ko talagang makipagbati sa ‘yo. Minsan, naiisip ko, kung naiisip mong nagiging kagaya ko na rin ba si Tatay. Minamaliit kung sino at ano ka. Ultimo hindi ka na tinuturing anak dahil naging malayo ka sa kaniyang ekspektasyon. Naiintindihan ko rin kung bakit mas pinipili mong kumiling sa tabi ni Mommy. Ang tagapagtanggol mo tuwing inaaway ka ni Tatay.

Nitong Setyembre, laking pasasalamat ko sa mga paaralang na nagbukas ng kanilang gate para sa face-to-face classes. Kahit ‘di mo direktang sinasabi sa ‘kin, pero nalalaman ko, ayon sa mga kuwento-kuwento mo kung gaano ka nage-enjoy sa bago mong hayskul. Naririnig ko ang makulay mong boses at ang tawa mong bihira kong marinig. Masaya ang buhay-estudyante sa hayskul. Paalala ko lang sa ‘yo na ingatan mo ang sarili at huwag sumama sa mga bad influence. Siguro kung maririnig mo ‘to, magagalit ka na naman sa akin. Allergic ka talaga sa boses ko. Pero wala kang magagawa, dahil ‘pag naka-graduate kami ni ditse sa kolehiyo, kami naman ang papalit sa posisyon ni Mommy. Kami na ang magpapa-aral sa ‘yo, sa ayaw at gusto mo. Husayan mo sa akademiks dahil hindi na natin kayang mag-aral sa praybeyt. Hindi na namin hiling pang makapasok ka sa top. Ngayong hinog ka pa, nakikita ko na ang ‘yong potensyonal lalo na nung sinabi mong mahilig ka pala na magluto.

Wala na akong gustong ihiling para sa ‘yo kundi kasiyahan. Maging totoo ka sa sarili at mamahalin ka rin ng mga tao sa ‘yong katapatan. Narito lang kaming lahat sa ‘yong likod. Pasensya na kung matulis ang dila ng kuya. Sana magtabi tayo ulit sa hapag.  Kung kailangan mo ng kausap o kahit ano, nariyan lang ako sa kabilang kwarto. Katok ka lang. Bubuksan ko naman palagi ang pinto.

Nagmamahal,

Kuya

Bago Matulog*

Bago ako matulog

Aayusin ko ang aking higaan

Simula sa unan at kubrekama

Hanggang sa 'king paghiga

Bago ako matulog

Marahang isasara ko ang mga bintana

Para pumasok ang umiinog na lamig

Habang pinapalayas ang sidhi sa 'king silid

Bago ako matulog

Bubuksan ko ang mga ilaw

Upang malayo sa pagsalisi

Ng mga multong nagtatago sa dilim

Bago ako matulog

Magbibilang muna ako ng mga tupa

Nang sa gayon ako'y mainip 

At tuluyan nang managinip

Bago ako matulog

Titiyakin kong sarado ang pinto

Para ikubli ang mga sikretong

Nagtatago sa loob

Bakit Ako Gumawa ng Blog?

Hindi ko rin alam. Siguro para makita ang progress ko as a 'writer' (wews, writer ba talaga?). Pumasok ako sa UP na may hawak na degree Associate in Arts in Malikhaing Pagsulat. Passion ko ang pagsusulat. Pero bago ko matuklasan ang pagsusulat, may isang porma ng sining ang nag-introduce nito sa'kin: film. Noong 2016, wala pa sa ulirat ko na gusto kong magsulat. Ang pangarap ko noon mag-aral ng pelikula at makabuo ng pelikula. Lalo na sa UP Film Institute. Naririnig ko nanonood sila ng mga arthouse fims, indie films, at films na hindi pinapanood ng marami. 

Fast forward noong 2020, madalas akong nanonood ng iba't ibang pelikula sa cellphone bago matulog. Luca Guadagnino, David Lynch, Woody Allen, Lino Brocka at iba pa. Dahil pandemya, pinagpatuloy namin ang pag-aaral sa loob ng aming bahay. Graduating year ko na sa UE. Naaalala ko noon, mayroong isang subject na nag-require sa'min na gumawa ng isang short film (1-2 minutes ang haba) para sa isang patimpalak. From all strands at tracks sa senior high school ang kasali. Dahil mahigit 45 kami sa loob ng isang online na klase, pinaghati-hati kami sa limang grupo. Aniya ng guro, isa grupo lang ang makukuha upang mare-presenta ang seksyon. Naisip ko, kailangan kong galingan upang patunayan ang pangarap ko bilang isang mahusay na filmmaker. In the end, hindi nakuha ang pangkat namin. Noong mga araw na 'yon, nalungkot ako of course at dahang-dahan nang nawala ang pagmamahal ko sa pelikula.

Gayunpaman, naghanap ako ng lunas na puwede pagalingin sa'king depresyon. Ito ang pagsusulat. May subject kami na Creative Writing at Creative Nonfiction. Binuhos ko lahat ng frustrations at creative juices ko ron. Ang dami kong natutuhan. Nakita kong nagkakaroon ng progress ang aking panulat. Matataas din ang nakukuha kong marka. 'Ka ko, mag-creative writing na lang kaya ako sa kolehiyo? At ginawa ko nga. Nag-apply ako sa UPCA ng grades. Hindi pumasa. Nag-apply ako ng talent test sa DFPP. Hindi ako pumasa nung una, pero pumasa ako sa waitlisting. Awa ng Diyos, naging iskolar ako sa pamilya namin. Bulong ko sa sarili, bagaman hindi natuloy ang pag-aaral ko ng pelikula, at least ang pagsusulat ko ang sumagip sa'kin. Ang pagsusulat ko ang nagpatunay na may halaga pa pala ako bilang isang artista. 

However, nagbago paunti-unti ang istilo ng pagsusulat ko. Kung noon, palaging tungkol sa magjowa at sa pagiging supot; ngayon, ginagamit ko ang aking talento para sa bayan. Maganda ito ang hangaring ito. Sabi ng professor ko na si Prof. Vim Nadera, kailangang angkinin ng bayan ang sining mo at kung hindi, wala itong halaga. Tama siya. Kaakibat din non, kailangan ang pagsusulat ay hindi labanan nang palaliman ng mga salita. Paanong maiintindihan ng isang magtataho iyan? 

Gumawa ako ng blog hindi lamang makita ang progress ko kundi maibahagi sa tao ang mga karanasan at natutuhan ko bilang isang estudyante, kapatid, kaibigan, anak, at tao. Nais ko rin ibahagi sa blog na 'to, ang pagmamahal ko sa sining in general. Siguro ito lang ang gusto kong sabihin for now. Marami pa akong isusulat soon. Watch out lang kayo.